Wat betekent dit voor jou als deelnemer, wat ga je leren?

Een opgave is geen enkelvoudig project

Opgaven kenmerken zich door grote complexiteit, vele spelers en belanghebbenden, grote verschillen in organisatiegraad en kennis. Een opgave is geen enkelvoudig project, doch een serie van projecten en programma’s, waarbij er niet één eigenaar of opdrachtgever is, doch vele, die in gezamenlijkheid vorm trachten te geven aan ontwikkeling. Er is vaak een complexe, organisch veranderende organisatiestructuur, waarbij gaandeweg de problematiek, de samenstelling van de partners, de doelen, het proces en de planning verandert. Denk bijvoorbeeld aan het programma Ruimte voor de Rivier waarbij bewoners, boeren, campinghouders, maar ook instituties als Waterschappen, Gemeenten, Rijkswaterstaat, milieu organisaties, ingenieursbureaus enz. betrokken zijn.

Als je als betrokkene hierin opereert is het belangrijk dat je kennis hebt van organisaties en organiseren, van zelfstandig èn van samen werken, van dynamiek en interactie; dat je vertrouwt op jouw kennis van inhoud en proces, doch met een open blik kijkt en luistert naar die van de ander. Je kompas in dit krachtenveld wordt gevormd door je eigen waarden, integriteit en intuïtie. Dit zijn elementen die je terugvindt in de trektocht van de Bosno leergang 2021 – 2022.     

Bosno leergang 2021 – 2022

In de diverse theorie blokken van de opleiding wordt aandacht geschonken aan maatschappelijk belang versus organisatiebelang, aan de condities van organisatie overstijgende samenwerking, aan lange en korte termijn veranderingen terwijl de ‘winkel open blijft’, aan organisatie inrichting en strategie, aan leiderschap en filosofie, aan krachtenvelden en de dynamiek van organisaties, aan veranderkundige interventies, aan adviseren, en leren in teams. In teamverband oefen je ondertussen door samen te werken aan een strategisch managementvraagstuk bij een andere werkgever dan die van jou.

Van 3 november 2021 tot en met 20 mei 2022.

Mail ons als je vragen hebt: programmamanager@bosno.nl

Hieronder vind je de conceptuele visie van Dr. Edwin Kaats, kerndocent voor deze leergang 2021 – 2022.

‘De maatschappelijke opgave als vertrekpunt’Dr. Edwin Kaats

Lees hier de conceptuele visie van Dr. Edwin Kaats

Samenwerken aan maatschappelijke opgaven

Organisaties worden zich steeds meer bewust van de noodzaak maatschappelijke opgaven centraal te stellen in hun handelen, zich met elkaar te verbinden en hun krachten te bundelen.  

We zien een breed palet aan netwerkachtige organiseervormen waarmee mensen en organisaties experimenteren om opgavegerichter en in het verlengde hiervan meer gefocust, wendbaar en onderling verbonden te zijn. Maar wat ligt nu ten grondslag aan de opgavegerichte benadering? Hoe komt het dat maatschappelijke opgaven een steeds belangrijker plek innemen? En wat betekent dat voor organiseren, voor vaardigheden en leiderschap?

Contouren van een opgave gerichte benadering

We zien inmiddels de contouren van een meer opgave gerichte benadering van handelen en organiseren, maar hebben nog weinig zicht op de precieze kenmerken en condities die daarbij behulpzaam zijn. We verdiepen ons daarvoor in aanknopingspunten in het hier en nu – experimenten, ontwikkelingen en organiseervormen die voortekenen lijken te vormen. Als losse ontwikkelingen of trends vallen ze niet echt op, maar bij elkaar opgeteld laten dit soort ontwikkelingen zien dat we op zoek zijn naar nieuw repertoire dat ons dichterbij de kern van de opgaven brengt.

Herwaardering van sociale verbanden

Allereerst zien we in de geschetste ontwikkelingen een herwaardering van sociale verbanden. Burgerinitiatieven, coöperaties, initiatieven van onderop: ze zijn hot and happening. De social movement blijkt uitermate effectief, zo bewijzen bijvoorbeeld de vele lokale coöperaties in zorg en energie.

Waarom ze zo effectief zijn, lijkt logisch verklaarbaar: de coöperaties hebben een duidelijke gedeelde ambitie, er is slag- en daadkracht doordat dingen eenvoudig worden georganiseerd en wat er zoal wordt ontwikkeld is direct toegankelijk en toepasbaar; dicht bij de gebruiker. Bovendien zijn ze in staat om massa te maken door grote groepen mensen te bereiken. Social media spelen hierbij een belangrijke rol.

Terug naar de bedoeling

Organisaties verschuiven hun aandacht in de richting van maatschappelijke opgaven. De uitdaging is om af te rekenen met de dominantie van de systeemwereld met richtlijnen, procedures en regelreflexen die eerder belemmerend dan bevorderend werken. Het paradoxale is dat de systeemwereld een zekere veiligheid biedt: zolang je de regels volgt, kan niemand je aanspreken. Maar voor veel organisaties betekent het dat ze de opgave onbedoeld uit het zicht verliezen.

We zien steeds meer behoefte, ruimte en aandacht voor maatwerk, minder ‘regel geleidheid’, meer ontbureaucratisering. We zien de opkomst van meer flexibele en adaptieve vormen van werken en organiseren. In het verlengde hiervan worden nieuwe organisatiekundige concepten verkend.

Ambidexteriteit

Creativiteit, innovatie en snelheid in verandering zijn van belang. Tegelijkertijd moet de reguliere bedrijfsvoering doorgaan. Recent gaat veel aandacht uit naar het gedachtegoed van ambidextrous organiseren door institutionele indelingen los te laten of op zijn minst aan te vullen met meer adaptieve – of opgave gerichte – werkwijzen. We zien tekenen dat deze benadering aan terrein wint en interpreteren dat als een voorteken van een nieuwe fase.

Corporate social responsibility

Toenemende corporate social responsibility is een uiting van een groeiend verantwoordelijkheidsbesef van organisaties voor opgaven die de traditionele en historisch aanvaarde grenzen en verantwoordelijkheden van de eigen organisatie overstijgen.

Aanvankelijk werd corporate social responsibility vooral als compensatie gezien. Organisaties stimuleerden hun medewerkers om anders te werken, te eten of te reizen of creëerde men dienstverbanden voor kwetsbare mensen in de samenleving. Maar van verandering in producten en diensten was nauwelijks sprake. Met de opkomst van sociaal ondernemerschap zette men een volgende stap van sociale betrokkenheid als ‘parallelle werkelijkheid naast de feitelijke business’ naar een ‘businesscase in zichzelf’.

Gedeeld leiderschap

Vanaf de jaren negentig komen we begrippen als verbindend leiderschap en netwerkleiderschap tegen. Organisaties worden zich steeds bewuster van het feit dat zij zelfstandig onvoldoende in staat zijn om complexe opgaven aan te gaan. Men denkt en handelt steeds meer vanuit het perspectief van samenwerken en in het verlengde hiervan de leiderschap stijlen die dit faciliteren.

Leiderschap wordt in toenemende mate gezien als een kenmerk van een persoon in relatie tot zijn omgeving of zelfs als een kenmerk van een groep of team. Het is een antwoord op de vraag hoe we buiten institutionele kaders om (of ertussendoor) gezamenlijk initiatief kunnen nemen en collectieve daadkracht kunnen ontwikkelen. Het relationele en sociale karakter van leiderschap krijgt meer aandacht. In netwerken spreken we van gedeeld of verbindend leiderschap. Leiderschap is niet zozeer toe te wijzen aan de posities van mensen, maar volgt uit een sociaal proces van wederzijdse beïnvloeding.

Collectief versus individueel belang

Door deze ontwikkelingen zijn we beter gaan beseffen dat samenwerking nodig is om opgaven adequaat te adresseren. Een maatschappelijke opgave is een collectief begrip en daardoor nauw verbonden met samenwerking: er ontstaat in het samenwerkingsproces zicht op een gezamenlijke opgave.

Niet zozeer de belangen van individuele actoren staan centraal, maar sturing op identificatie met de opgave, en het zoeken naar manieren en vormen die dat blijvend (maar flexibel) faciliteren. Dat vraagt om bereidheid van individuele organisaties en bedrijven om zich met die opgave te verbinden, en zich daarop aan te passen, anders in te richten en aan te sturen.

Belangrijk is dan de juiste duiding van een opgave. Hierbij enkele voorbeelden en dilemma’s:

  •  Het op tijd doen rijden van treinen is een belangrijke doelstelling voor een spoorbedrijf, maar geen maatschappelijke opgave; het vergroten van de bereikbaarheid en het ontwikkelen van een duurzaam vervoersysteem is dat wel, maar zou tegelijkertijd wel eens op spanning kunnen staan met de belangen van dat individuele spoorbedrijf.
  •  Het verzorgen van betrouwbare energiedistributie is een geweldige opgave voor een energiebedrijf, maar geen maatschappelijke opgave; het ontwikkelen van een duurzame en zuinige energiehuishouding is dat wel, maar dat vraagt van een energieproductiebedrijf een behoorlijke shift in oriëntatie, doelstellingen en organisatie.  

Werken in netwerken

Opgave netwerken zijn tijdelijke verbanden die zich vormen naar aanleiding van een probleem of kans. Mensen en organisaties verbinden zich op grond van belang, boodschap of ‘belonging’. Ze zijn gericht op het ontwikkelen van gezamenlijke beweging. Ze gaan met elkaar in gesprek, geven betekenis aan veranderende omstandigheden en ontwikkelen oplossingen voor de vraagstukken waarvoor zij zich gezamenlijk gesteld zien.

Als werkers snappen we de noodzaak ervan en zien de kansen, maar we ervaren samenwerking ook als een worsteling. Werken tussen organisaties vraagt nieuwe vaardigheden, en leren omgaan met de dynamiek tussen organisaties.

We zijn op zoek naar houvast om effectief te zijn in een omgeving waarin de opgave in beweging is, er geen vastomlijnde opdracht is gedefinieerd, er geen duidelijke opdrachtgever is en een veelheid van partijen vechten voor invloed, positie en eigen belang.

Het is niet zo eenvoudig  om een effectieve samenwerker te zijn.